Nghiên cứu nâng mức xử lý hình sự đối với tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp

Một trong những nội dung được quan tâm, đề xuất sửa đổi là việc xác định "quy mô thương mại" trong các vụ án xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (SHCN) tại Việt Nam đang gặp nhiều bất cập do khái niệm định lượng chưa rõ ràng, gây khó khăn khi áp dụng hình sự.

Các vướng mắc chính bao gồm việc xác định giá trị hàng hóa giả mạo, số lượng sản phẩm, và doanh thu bất hợp pháp trong môi trường kinh doanh số.

Luật sư Lê Quang Vinh, Giám đốc Công ty sở hữu trí tuệ Bross & Cộng sự cho biết, các quy định của chúng ta đều cố gắng giải quyết những nút thắt để tháo gỡ những khó khăn khi xác định quy mô thương mại. Trong luật có dùng từ “hoàn”. Ví dụ như thu nhập bất chính trên 50 triệu ở Điều 225 là đủ yếu tố cấu thành hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 200 triệu trở lên thì có thể vào khoản 1 điều 226.

Theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2025) hiện hành, các hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan và quyền sở hữu công nghiệp chỉ bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi đạt ngưỡng nhất định về quy mô, mức độ hoặc hậu quả. Khung hình phạt chủ yếu là phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù có thời hạn.

Bộ Công an đang được giao chủ trì, phối hợp với Bộ Tư pháp và các Bộ, ngành liên quan nghiên cứu, đề xuất sửa đổi Bộ luật Hình sựtheo hướng mở rộng phạm vi điều chỉnh các tội "Xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp", quyền tác giả và quyền liên quan, đồng thời nâng mức xử lý hình sự nhằm tăng tính răn đe.

Luật sư, TS Đặng Văn Cường, Đoàn Luật sư TP Hà Nội cho biết, mức xử phạt vi phạm công nghiệp quy định tại điều 226 Bộ luật Hình sự lên đến 3 năm. Tôi cho rằng, với những doanh nghiệp xâm phạm bản quyền, bản quyền tuyền hình ca khúc âm nhạc sẽ thu lợi hàng trăm tỷ đồng, thậm chí nhiều hơn. Đây là những hành vi xâm phạm nghiêm trọng đến quyền của chủ sở hữu trí tuệ bao gồm quyền nhân thân và quyền tài sản. Hành vi đó không khác gì hành vi trộm cắp tài sản. Mà tội trộm cắp tài sản theo quy định tại Bộ luật Hình sự hiện nay thì những hành vi trộm cắp tài sản hữu hình thì có thể bị xử phạt lên đến 20 năm mà tội trộm cắp tài sản hữu hình này mà hình phạt có đến 3 năm tù thôi, thì tôi cho rằng, với chế tài này, trong bối cảnh này là ko đủ sức răn đe nữa.

Hiện nay, tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ hiện vẫn diễn ra phức tạp, với phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi, xuất hiện trong cả thương mại truyền thống và thương mại điện tử. Các hành vi này ảnh hưởng đến môi trường đầu tư, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp, đồng thời tác động đến hình ảnh, uy tín quốc gia.

Nguyên nhân xuất phát từ nhiều yếu tố, trong đó một số quy định pháp luật chưa phù hợp với thực tiễn và chưa theo kịp sự phát triển của công nghệ. Hệ thống công cụ, phương tiện phục vụ phát hiện và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu đặt ra.

Luật sư Lê Quang Vinh, Giám đốc Công ty sở hữu trí tuệ Bross & Cộng sự cho biết, hiện nay quá trình thu thập, điều tra chứng cứ và chứng minh được hành vi tội phạm đối với chủ thể quyền. VD gây thiệt hại 100, 200, 500 triệu thì rất khó vì nó liên quan đến câu chuyện xác định 1 chuỗi, 1 mô hình vi phạm rất phức tạp. Có những chủ thể ẩn danh với mức lan truyền nhanh, từ khâu phân phối đến khâu hosting. Cho nên xử lý hình sự những vi phạm này trên môi trường mạng là hết sức khó khăn.

Trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, yêu cầu hoàn thiện pháp luật hình sự nhằm bảo đảm môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định ngày càng trở nên cấp thiết. Tuy nhiên, trong tổng thể hệ thống pháp luật, pháp luật hình sự không phải là công cụ ưu tiên trong mọi trường hợp, đặc biệt đối với các quan hệ kinh tế – dân sự, vốn thuộc phạm vi điều chỉnh chủ yếu của pháp luật dân sự và hành chính. Do đó, yêu cầu đặt ra là phải bảo đảm sự cân bằng giữa chức năng bảo vệ của pháp luật hình sự và việc tôn trọng quyền tự do kinh doanh, quyền sở hữu và an toàn pháp lý của các chủ thể kinh tế.