Chim cánh cụt châu Phi trước nguy cơ tuyệt chủng

Với nhiều du khách, được ngắm nhìn những chú chim cánh cụt châu Phi lạch bạch dọc bãi biển là khoảnh khắc đáng nhớ nhất trong chuyến đi đến Nam Phi. Khu bảo tồn Stony Point, cách Cape Town khoảng 100 km về phía đông, là một trong 28 khu sinh sản của loài chim này ở Nam Phi và Namibia. Nhưng đằng sau vẻ đáng yêu ấy là một thực tế đáng buồn: chim cánh cụt châu Phi đang tiến gần đến bờ tuyệt chủng.

Năm 2024, chim cánh cụt châu Phi được đưa vào danh sách “Cực kỳ nguy cấp” trong Sách Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN). Theo Tổ chức Bảo vệ Động vật Hoang dã Quốc tế (IFAW), hiện chỉ còn chưa đến 19.800 cá thể trưởng thành, tương đương khoảng 9.900 cặp sinh sản — giảm mạnh so với hơn một triệu cặp vào những năm 1920. Tổ chức SANCCOB (Quỹ Nam Phi Bảo tồn Chim Biển Ven bờ) cảnh báo, nếu đà suy giảm này tiếp diễn, loài chim biểu tượng của vùng cực nam châu Phi có thể biến mất hoàn toàn chỉ trong vòng 10 năm tới.

Các nhà bảo tồn cho biết, chim cánh cụt là loài chỉ báo sinh thái quan trọng, bởi chúng phụ thuộc vào cá mòi và cá cơm – hai loài cá phản ánh trực tiếp sức khỏe của toàn hệ sinh thái biển. Việc số lượng chim giảm mạnh là tín hiệu cho thấy đại dương đang đối mặt với những vấn đề nghiêm trọng.

Tại Stony Point, các nhân viên bảo tồn miệt mài làm việc mỗi ngày để hỗ trợ quá trình sinh sản của chim cánh cụt. Họ gia cố các khu vực trú ẩn tự nhiên, đồng thời đặt thêm tổ nhân tạo nhằm bảo vệ chim khỏi kẻ săn mồi, mưa lớn và nắng nóng. Những con non bị bỏ rơi, hoặc chim bị thương, mắc vào lưới cá sẽ được giải cứu và đưa đến trung tâm phục hồi SANCCOB ở Cape Town, nơi chúng được cho ăn cá mòi và cá cơm hai lần mỗi ngày, tập bơi ba lần để phục hồi thể lực trước khi trở về tự nhiên.

Theo các chuyên gia tại SANCCOB, phần lớn chim được cứu hộ đều trong tình trạng suy kiệt, bị thương do cá mập, hải cẩu tấn công hoặc bị vướng dây câu. Dù công tác phục hồi gặp nhiều khó khăn, nhưng mỗi cá thể được cứu sống đều mang ý nghĩa đặc biệt trong nỗ lực bảo tồn một loài đang cận kề tuyệt chủng.

Tuy nhiên, mối đe dọa lớn nhất đối với chim cánh cụt hiện nay là nạn đói. Chúng gần như hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn cá mòi và cá cơm – hai loài đang bị đánh bắt thương mại quá mức. Theo Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF), sản lượng cá mòi đã giảm mạnh trong những năm gần đây do hoạt động khai thác thiếu bền vững. Sau nhiều năm tranh cãi, đầu năm 2025, một vụ kiện đã buộc chính phủ Nam Phi phải ra quyết định thiết lập vùng cấm đánh bắt quanh các khu sinh sản quan trọng của chim cánh cụt.

Các nhà bảo tồn cho rằng, việc đóng cửa ngư trường gần bờ mới chỉ là bước khởi đầu trong hành trình dài để khôi phục quần thể loài chim này. Giữa những con sóng lạnh ở Nam Đại Tây Dương, nỗ lực cứu lấy chim cánh cụt châu Phi vẫn đang diễn ra từng ngày – một cuộc chiến không chỉ để bảo vệ một loài vật, mà còn để gìn giữ biểu tượng sinh thái đặc trưng của Nam Phi, nơi mà mỗi bước chân lạch bạch trên cát của chúng nhắc nhở con người về trách nhiệm với thiên nhiên.