Xung đột leo thang tại Trung Đông - tính toán chiến lược và giới hạn của đối đầu

 Giới quan sát cho rằng, nếu xung đột mở rộng, hệ quả có thể ảnh hưởng đến an ninh năng lượng, môi trường địa chính trị và nỗ lực duy trì ổn định toàn cầu.

Trung Đông đứng trước nguy cơ leo thang mới

Rạng sáng 28/2, Israel tuyên bố đã phát động một “đòn tấn công phủ đầu” nhằm vào Iran với mục tiêu loại bỏ các mối đe dọa đối với nước này. Ngay sau đó Mỹ xác nhận tiến hành các cuộc không kích song song với quy mô lớn. Theo một số nguồn tin, kế hoạch đã được chuẩn bị trong nhiều tháng với sự phối hợp chặt chẽ giữa hai bên và thời điểm triển khai được quyết định từ trước.

Diễn biến mới đánh dấu bước leo thang đáng kể khi xung đột chuyển từ hình thức đối đầu gián tiếp sang công khai, trực diện; còi báo động vang lên tại nhiều thành phố ở Israel, trong khi một số khu vực tại thủ đô và các đô thị lớn của Iran được cho là mục tiêu không kích, với báo cáo ban đầu ghi nhận thương vong ở cả hai phía.

Bà SAM MEDNICK, Phóng viên hãng AP cho biết: “Chúng tôi đang nghe thấy còi báo động vang lên khắp nơi — theo quân đội Israel, một loạt tên lửa đang được phóng từ Iran về phía Israel. Đây được xem là động thái đáp trả sau cuộc tấn công rạng sáng của Israel và Mỹ nhằm vào Iran.

Chính phủ Israel nói mục tiêu của họ là loại bỏ các mối đe dọa an ninh và đã yêu cầu người dân trú ẩn. Trên đường phố, nhiều người đang vội vã tìm nơi ẩn nấp.

Hệ thống phòng không đang hoạt động để đánh chặn, nhưng không thể đảm bảo chặn được toàn bộ tên lửa.”

Diễn biến quân sự xảy ra ngay sau vòng đàm phán thứ ba giữa Mỹ và Iran tại Geneva, Thụy Sỹ ngày 26/2, vốn kết thúc mà chưa đạt đột phá. Ngày 28/2, Tổng thống Donald Trump cho biết Mỹ đã khởi động một “chiến dịch tác chiến lớn” tại Iran, với lý do bảo vệ người dân Mỹ trước các mối đe dọa mà Washington cho là hiện hữu.

Những động thái này cho thấy hồ sơ hạt nhân Iran tiếp tục đứng trước nguy cơ leo thang, khi kênh ngoại giao chưa tạo được bước tiến đáng kể.

Tổng thống Mỹ DONALD TRUMP phát biểu: “Quân đội Mỹ đang tiến hành một chiến dịch quy mô lớn và liên tục. Chúng ta sẽ phá hủy tên lửa của họ và san bằng ngành công nghiệp sản xuất tên lửa của họ.”

Ông ALAN EYRE, Chuyên gia tại Viện Trung Đông cho biết: “Tất cả các chính quyền tại Mỹ đều có chung một mục tiêu đối với Iran, đó là không để nước này sở hữu vũ khí hạt nhân. Điều đó không thay đổi và Tổng thống Donald Trump đã nhiều lần khẳng định quan điểm này. Tuy nhiên, cách thức đạt được mục tiêu, tức chiến lược thực hiện, đã có sự thay đổi theo từng giai đoạn. Sau cuộc xung đột 12 ngày giữa Iran và Israel vào tháng 6/2025, lập trường đàm phán của Mỹ trở nên cứng rắn hơn nữa. Xu hướng này tiếp tục gia tăng sau những diễn biến gần đây tại Iran”.

Ngoài yếu tố hạt nhân, các chuyên gia cũng đề cập đến động lực chính trị nội bộ của mỗi bên. Israel tìm cách củng cố năng lực răn đe, trong khi Iran đối mặt sức ép phải duy trì lập trường cứng rắn. Về phía Mỹ, thách thức đặt ra là cân bằng giữa cam kết an ninh khu vực và nguy cơ bị cuốn vào một cuộc xung đột kéo dài.

Phản ứng quốc tế về các động thái quân sự leo thang giữa Mỹ, Israel và Iran

Cuộc đối đầu đang cho thấy những tác động lan rộng ra ngoài phạm vi khu vực. Nhiều quốc gia Trung Đông đã đóng cửa hoặc hạn chế không phận vì lý do an ninh, buộc các hãng hàng không quốc tế phải điều chỉnh, kéo dài hoặc hủy chuyến bay. Trên thị trường năng lượng, giá dầu và khí đốt biến động mạnh do lo ngại nguy cơ gián đoạn nguồn cung, đặc biệt khi Eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển dầu mỏ chiến lược của thế giới – được cảnh báo có thể trở thành điểm nóng nếu xung đột tiếp tục leo thang.

Tại Liên hợp quốc, Thư ký Liên António Guterres đã lên án các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran, đồng thời kêu gọi nối lại đàm phán ngay lập tức để kéo khu vực và thế giới ra khỏi bờ vực thẳm.

Tại Dải Gaza, Hamas kêu gọi tăng cường đoàn kết trong thế giới Arab và Hồi giáo. Giới quan sát lo ngại nếu các lực lượng tại Liban, Iraq hay Yemen tham gia sâu hơn, xung đột có thể vượt khỏi khuôn khổ song phương, đe dọa an ninh Trung Đông và tác động tới thị trường năng lượng toàn cầu.

Dù vậy, cả Washington, Tel Aviv và Tehran đều phát tín hiệu rằng họ không theo đuổi mục tiêu thay đổi chế độ đối phương. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, điều đó không đồng nghĩa nguy cơ leo thang đã được loại trừ.

Ông KAMRAN MATIN, Phó Giáo sư Quan hệ Quốc tế tại Đại học Sussex, Anh cho biết: “Thay đổi chế độ thì không thể thực hiện chỉ bằng không kích. Có vài kịch bản: một là Mỹ tìm cách thỏa thuận với các thành phần thực dụng trong hệ thống, có thể sau khi lãnh đạo tối cao không còn nắm quyền. Hai là làm suy yếu tối đa bộ máy quân sự – an ninh và chờ đợi sự nổi dậy từ bên trong, tương tự giai đoạn cuối Cách mạng 1979.

Tuy nhiên, hiện không có lực lượng đối lập nào đủ sức tập hợp sự ủng hộ trên toàn quốc; mỗi nhóm chỉ có ảnh hưởng ở từng khu vực nhất định.

Và cuối cùng, tính toán của Mỹ và Israel có thể khác nhau. Với Israel, điều quan trọng nhất là Iran không còn khả năng đe dọa họ — dù điều đó đạt được bằng thay đổi chế độ hay bằng sự suy yếu kéo dài của nhà nước Iran.”

Tiến sĩ MARION MESSMER, Giám đốc Chương trình An ninh quốc tế tại Chatham House, London, Anh cho biết: “Điều tôi lo ngại nhất là Iran sẽ không dễ dàng lùi bước. Việc họ đáp trả các căn cứ Mỹ và Israel cho thấy nguy cơ leo thang thành một cuộc chiến tranh khu vực là rất rõ ràng. Và ngay cả nếu mục tiêu là thay đổi chế độ, cũng không có gì đảm bảo người dân Iran sẽ có tương lai tốt hơn — họ có thể chỉ phải chịu thêm tàn phá.”

Ông PHILLIPS O’BRIEN, Giáo sư Nghiên cứu Chiến lược tại Đại học St Andrews, Scotland cho biết: “Thay đổi chính trị phụ thuộc vào người dân và các yếu tố bên trong chế độ, chứ không phải chỉ từ bên ngoài.

Đây không chỉ là phá hủy mục tiêu quân sự, mà là tìm cách tạo ra hiệu ứng chính trị. Trong vài ngày tới, chúng ta sẽ biết liệu chiến dịch có đủ sức làm lung lay bộ máy lãnh đạo hay không. Nếu chính quyền vẫn đứng vững, quân đội còn trung thành và không có nổi dậy, thì rõ ràng sự chuẩn bị đã không đủ.”

Thực tế cho thấy, dù các bên đều tuyên bố kiềm chế, nhưng những động thái quân sự công khai và các tuyên bố cứng rắn đang khiến rủi ro leo thang gia tăng. Nếu xung đột mở rộng, hệ lụy không chỉ dừng ở an ninh khu vực mà còn lan sang thị trường năng lượng, chuỗi cung ứng và tăng trưởng kinh tế toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, vai trò của các cơ chế đa phương và nỗ lực ngoại giao được đánh giá là then chốt nhằm ngăn chặn vòng xoáy leo thang ngoài ý muốn. Diễn biến trong những ngày tới có thể sẽ quyết định liệu căng thẳng hiện nay được kiểm soát, hay bước sang một giai đoạn đối đầu sâu rộng hơn.