Một bộ sách giáo khoa thống nhất: Cần giải pháp thông minh, thận trọng để tránh lãng phí

Tuy nhiên, điều dư luận băn khoăn là danh mục kèm theo Quyết định này chỉ bao gồm sách thuộc bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, không có bất cứ sách nào ở bộ Cánh Diều hay Chân trời sáng tạo - những bộ sách giáo khoa hiện hành và vẫn đang phát huy hiệu quả.

Đồng thuận về mục tiêu, trăn trở về cách làm

Trao đổi với phóng viên, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga (đoàn Thành phố Hải Phòng) cho rằng, việc hướng tới một bộ sách giáo khoa thống nhất là phù hợp với yêu cầu bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục, đặc biệt trong bối cảnh nhiều địa phương, gia đình còn gặp khó khăn. Tuy nhiên, theo bà, điều quan trọng là phải làm rõ cách thức tổ chức thực hiện, tránh nóng vội, duy ý chí, dẫn đến lãng phí nguồn lực xã hội đã đầu tư rất lớn trong suốt hơn một thập kỷ qua.

Cùng quan điểm, đại biểu Quốc hội Vũ Hồng Luyến (đoàn Hưng Yên) nhấn mạnh: Thống nhất sách giáo khoa không đồng nghĩa với quay trở lại mô hình “một chương trình - một bộ sách - một nhà xuất bản” như trước đây. Nếu không có cơ chế minh bạch, khoa học và cạnh tranh lành mạnh, nguy cơ độc quyền trong biên soạn và phát hành sách giáo khoa hoàn toàn có thể tái diễn.

Những lo ngại đó không phải không có cơ sở. Từ sau Nghị quyết số 88/2014/QH13 của Quốc hội (Nghị quyết 88), chủ trương xã hội hóa biên soạn sách giáo khoa đã tạo ra bước chuyển mạnh mẽ, huy động trí tuệ của hàng nghìn nhà khoa học, nhà giáo, chuyên gia giáo dục trên cả nước.

Theo GS,TSKH Đỗ Đức Thái, giảng viên cao cấp Khoa Toán-Tin, Trường đại học Sư phạm Hà Nội, Chủ biên Chương trình Giáo dục phổ thông môn Toán 2018, Tổng Chủ biên sách giáo khoa Toán (bộ sách Cánh Diều), Nghị quyết 88 đã khẳng định rõ quan điểm: “Thực hiện xã hội hóa biên soạn sách giáo khoa; có một số sách giáo khoa cho mỗi môn học”. Chính định hướng này đã tập hợp được nguồn nhân lực chất lượng cao tham gia làm sách giáo khoa. GS Thái cho biết, cùng với các đồng nghiệp, ông đã dành toàn bộ tâm huyết, trí tuệ để biên soạn sách giáo khoa Toán (bộ sách Cánh Diều) từ lớp 1 đến lớp 12 theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Đến năm học 2025-2026, sách giáo khoa Toán thuộc bộ Cánh Diều đã được sử dụng rộng rãi ở nhiều cơ sở giáo dục phổ thông trên cả nước.

Để không là “chọn một bỏ hai”

Đáng chú ý, trước chủ trương mới của Đảng và Nhà nước, đội ngũ tác giả bộ Cánh Diều đã tự nguyện hiến tặng quyền công bố và một số quyền tài sản đối với các sách giáo khoa theo quy định cho Nhà nước, thể hiện tinh thần trách nhiệm cao với sự nghiệp giáo dục. Tuy nhiên, GS Đỗ Đức Thái bày tỏ mong muốn Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng phương án một bộ sách giáo khoa sử dụng thống nhất toàn quốc từ năm học 2026-2027 bảo đảm công bằng, không để xảy ra độc quyền, đồng thời tận dụng tối đa thành quả đã có.

Quan điểm này cũng được GS,TS, NGND Đỗ Thanh Bình, nguyên Trưởng khoa Lịch sử, Trường đại học Sư phạm Hà Nội, chia sẻ: Việc xã hội hóa biên soạn sách giáo khoa trong thời gian qua đã tạo nên những bộ sách có chất lượng học thuật cao, được thực tiễn giảng dạy kiểm chứng. Thống kê đến năm học 2025-2026, trên 60% các trường THPT trong cả nước lựa chọn sách giáo khoa Lịch sử thuộc bộ Cánh Diều. Điều này phản ánh sự tin tưởng của cơ sở giáo dục và giáo viên đối với chất lượng sách.

GS,TS, NGƯT Lê Thông và PGS,TS, NGƯT Nguyễn Minh Tuệ, Tổng Chủ biên, Chủ biên sách giáo khoa Địa lí (bộ Cánh Diều), cho rằng các bộ sách giáo khoa Địa lí hiện hành đều đáp ứng tốt yêu cầu của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, có những điểm mạnh riêng. Do đó, xây dựng một bộ sách giáo khoa thống nhất cần được hiểu là chắt lọc tinh hoa, chứ không phải “chọn một, bỏ hai” trong ba bộ sách được sử dụng nhiều nhất hiện nay (bộ Cánh Diều, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, bộ Chân trời sáng tạo).

Đồng quan điểm, Thiếu tướng, NGND Nguyễn Thiện Minh, Nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục Quốc phòng và An ninh (Bộ Giáo dục và Đào tạo), cho biết, quy trình biên soạn, xuất bản bộ sách Cánh Diều cũng như các bộ sách khác luôn tuân thủ quy định tại Luật Xuất bản và các Thông tư của Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo. Đến năm học 2025-2026, số trường THPT trên cả nước lựa chọn, sử dụng sách giáo khoa Giáo dục quốc phòng và an ninh Cánh Diều đạt trên 50%.

Bảo đảm cạnh tranh lành mạnh, minh bạch

Từ thực tiễn quản lý nhà trường, thầy giáo Lý Văn Điền, Hiệu trưởng Trường tiểu học Yên Trạch (Thái Nguyên) nhìn nhận, khi thay sách giáo khoa đồng loạt từ lớp 1 đến lớp 12 từ năm học 2026-2027, cần đặc biệt lưu ý để tránh lãng phí. Theo thầy Điền, phương án hợp lý là lựa chọn sách giáo khoa theo từng cấp học và có thể kết hợp với lựa chọn theo một số môn học, trên cơ sở các bộ sách đã được thẩm định, phê duyệt sử dụng ở cơ sở giáo dục phổ thông và sử dụng hiệu quả. Cách làm này vừa bảo đảm tính thống nhất, vừa không làm gián đoạn quá trình dạy - học.

Ở góc độ người thụ hưởng, nhiều học sinh nêu ý kiến, các em đã khá quen và cảm thấy hứng thú với sách giáo khoa hiện hành. Em Nguyễn Minh Anh, học sinh lớp 9 tại Hà Nội, chia sẻ, sách hiện nay có nhiều hoạt động trải nghiệm, hình ảnh sinh động, giúp việc học bớt khô khan.

Từ các ý kiến chuyên gia, nhà quản lý, giáo viên và học sinh, có thể thấy một điểm chung: đồng thuận về mục tiêu có một bộ sách giáo khoa thống nhất, nhưng đề xuất lựa chọn theo từng cấp học kết hợp với lựa chọn theo một số môn học trên cơ sở ba bộ sách hiện hành được xem là phương án tối ưu.

Cách tiếp cận này vừa phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, vừa bảo đảm không phủ nhận thành quả của quá trình xã hội hóa biên soạn sách giáo khoa. Quan trọng hơn, nó giúp tránh tái lập tình trạng “độc quyền xuất bản” như trước kia, bảo đảm cạnh tranh lành mạnh, minh bạch và lợi ích lâu dài cho người học.

Vấn đề cốt lõi không nằm ở con số “một bộ sách”, mà ở cách tổ chức, quản trị và sử dụng tri thức sao cho hiệu quả nhất. Một bộ sách giáo khoa thống nhất chỉ thật sự có ý nghĩa khi nó kết tinh được trí tuệ tập thể, kế thừa những gì tốt nhất của các bộ sách đã được thực tiễn kiểm nghiệm 

Theo báo Nhân dân