Sau hàng loạt vụ sụp đổ và lừa đảo khiến nhà đầu tư mất trắng, câu hỏi lớn được đặt ra là: Ai chịu trách nhiệm và làm thế nào để quản lý dòng tiền ảo đang ngày càng lan rộng? Khi tiền mã hóa vẫn chưa được công nhận là phương tiện thanh toán hợp pháp, nhưng lại được giao dịch sôi động mỗi ngày, Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp bách: phải sớm xây dựng một hành lang pháp lý rõ ràng để bảo vệ người dân, đồng thời kiểm soát rủi ro từ loại tài sản mới này.

Khoảng trống pháp lý – mảnh đất màu mỡ cho lừa đảo

Hiện nay, Việt Nam chưa có quy định cụ thể để quản lý hoạt động đầu tư, giao dịch hay phát hành tiền mã hóa. Trong khi đó, các dự án crypto, sàn giao dịch, token mới liên tục xuất hiện với lời mời gọi hấp dẫn về lợi nhuận. Việc thiếu khung pháp lý khiến nhiều nhà đầu tư rơi vào thế “tự chịu trách nhiệm”, còn cơ quan quản lý thì khó xử lý triệt để các vụ việc phát sinh.

Luật sư Đào Thị Liên, Giám đốc Công ty Luật Tiến Phong, cho biết hiện pháp luật Việt Nam chỉ có thể xử lý các hành vi lợi dụng tiền ảo để phạm tội, chứ chưa có khung điều chỉnh riêng cho việc phát hành hay đầu tư.

“Theo quy định tại Điều 206 Bộ luật Hình sự, việc phát hành, cung ứng hoặc sử dụng tiền ảo như một phương tiện thanh toán được xem là hành vi vi phạm pháp luật, có thể bị phạt tù đến 7 năm và phạt tiền lên tới 5 tỷ đồng đối với pháp nhân thương mại. Ngoài ra, những hành vi lợi dụng mạng máy tính hoặc viễn thông để chiếm đoạt tài sản, như lập sàn ảo hay phát hành token giả, có thể bị xử lý theo Điều 290, với mức án tối đa 20 năm tù,” – Luật sư Liên phân tích.

Thực tế, việc xử lý các hành vi này vẫn gặp nhiều khó khăn vì chưa có cơ chế giám sát, kê khai, hay đánh thuế thu nhập từ giao dịch tài sản số. Điều đó khiến các hoạt động đầu tư và rửa tiền qua crypto dễ dàng diễn ra ngoài tầm kiểm soát.

“Nhà đầu tư tham gia các giao dịch tiền ảo hiện chưa có cơ chế để giải quyết tranh chấp hoặc bảo vệ quyền lợi khi bị thiệt hại,” – bà Liên nói. “Đây chính là khoảng trống pháp lý mà tội phạm công nghệ cao đang khai thác triệt để.”

Thí điểm khung pháp lý – bước đi tất yếu của Việt Nam

Theo TS. Ngô Thị Mỹ Hạnh, Giảng viên Đại học Kinh tế Quốc dân, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 05/2025/NQ-CP về việc thí điểm thị trường tài sản ảo trong 5 năm. Đây được xem là một bước tiến lớn, đánh dấu sự chuyển hướng từ “cấm” sang “quản lý có điều kiện”.

“Nghị quyết này là bước đệm quan trọng giúp Nhà nước xây dựng khung pháp lý chính quy cho thị trường tài sản số – một lĩnh vực đang phát triển nhanh nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Khi có hành lang pháp lý, cơ quan quản lý sẽ có cơ sở truy vết, phong tỏa và thu hồi tài sản, đồng thời bảo vệ nhà đầu tư,” – TS. Ngô Thị Mỹ Hạnh nhận định.

Bà cũng dẫn ví dụ, ở Mỹ và Anh, các cơ quan chức năng đã phối hợp trấn áp một mạng lưới lừa đảo tiền mã hóa quy mô khu vực, áp dụng lệnh trừng phạt OFAC, thu giữ lượng tài sản kỹ thuật số khổng lồ.

“Những nước này cho thấy, thay vì cấm hoàn toàn, việc đặt ra khung pháp lý phù hợp sẽ tạo điều kiện để cơ quan chức năng có công cụ điều tra, truy xuất giao dịch và xử lý hành vi vi phạm. Khi minh bạch hóa thị trường, sẽ vừa hạn chế rủi ro, vừa mở đường cho các ứng dụng hợp pháp của blockchain,” – Tiến sĩ nói thêm.

Định danh rõ ràng để quản lý hiệu quả 

Theo Luật sư Đào Thị Liên, để quản lý tốt thị trường crypto, trước hết cần định nghĩa cụ thể về “tài sản ảo” và “tiền kỹ thuật số”.

“Phải xác định từng loại hình như token chứng khoán, token tiện ích hay token thanh toán. Từ đó, Nhà nước mới có thể quy định rõ cơ quan quản lý, thủ tục cấp phép, nghĩa vụ thuế, cơ chế giám sát và kiểm toán,” – Luật sư nhấn mạnh. Bà đề xuất thiết lập hệ thống đăng ký giao dịch tài sản số cùng cơ sở dữ liệu người dùng để phòng chống rửa tiền, gian lận tài chính, đồng thời kiểm soát dòng tiền ra – vào thị trường.

“Nếu có khái niệm rõ ràng và khung quản lý cụ thể, chúng ta không chỉ kiểm soát tốt thuế và ngân sách, mà còn có công cụ bảo vệ quyền lợi cho cả nhà đầu tư lẫn doanh nghiệp hoạt động hợp pháp,” – bà nói.

Cần nhìn nhận tiền ảo như một phần của nền kinh tế số

Các chuyên gia cho rằng, thay vì xem tiền ảo là mối đe dọa, cần coi đây là một phần tất yếu của quá trình chuyển đổi số toàn cầu.Blockchain và tài sản kỹ thuật số đang dần trở thành nền tảng của nhiều hoạt động kinh tế mới – từ giao dịch xuyên biên giới, tài chính phi tập trung (DeFi) đến hợp đồng thông minh.

TS. Ngô Thị Mỹ Hạnh cho rằng, vấn đề không nằm ở việc “cấm hay cho phép”, mà là “quản lý như thế nào cho hiệu quả”.

“Nếu tiếp tục để thị trường ‘thả nổi’, đây sẽ là mảnh đất màu mỡ cho lừa đảo, rửa tiền và thất thoát thuế. Nhưng nếu có khung pháp lý phù hợp, crypto có thể trở thành động lực đổi mới tài chính, góp phần thúc đẩy nền kinh tế số phát triển minh bạch và bền vững,” – bà nhấn mạnh.

Khi pháp luật cần đi trước công nghệ

Tiền ảo và tài sản kỹ thuật số không còn là xu hướng nhất thời mà đã trở thành một phần của đời sống kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, công nghệ phát triển nhanh hơn luật pháp, và chính khoảng trống ấy đang tạo ra cơ hội cho các hành vi gian lận, lừa đảo bùng phát.

Việc Việt Nam bắt đầu thí điểm khung pháp lý cho thị trường tài sản ảo là bước đi đúng hướng và kịp thời – không chỉ để bảo vệ nhà đầu tư, mà còn để đặt nền móng cho một thị trường minh bạch, được giám sát, và mang lại lợi ích thực cho nền kinh tế. Chỉ khi pháp luật bắt kịp công nghệ, “dòng tiền ảo” mới có thể chảy đúng hướng, trở thành động lực phát triển thay vì là cái bẫy khiến hàng nghìn người rơi vào bi kịch mất trắng./.