Theo chương trình xây dựng pháp luật, dự kiến tại kỳ họp không thường lệ tháng 8 năm 2026, Quốc hội sẽ cho ý kiến lần đầu đối với dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) do Bộ Công an chủ trì soạn thảo. Dự thảo được xây dựng nhằm khắc phục những bất cập sau gần một thập kỷ thi hành, đồng thời bổ sung các quy định để đáp ứng yêu cầu bảo đảm an ninh, trật tự trong bối cảnh mới. (Bộ Công an).

Vậy đâu là những điểm mới đáng chú ý? Những thay đổi này phản ánh yêu cầu của thực tiễn như thế nào? Và vì sao nhiều chuyên gia đánh giá đây là một trong những lần sửa đổi có phạm vi lớn của Bộ luật Hình sự? Đó cũng là nội dung nhóm phóng viên sẽ trao đổi hôm nay với Luật sư Khúc Thị Quyên, Giám đốc Công ty Luật Minh Thịnh, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội.

PV: Thưa bà, trước hết xin bà cho biết, vì sao sau gần 10 năm thi hành, việc sửa đổi Bộ luật Hình sự lại được đặt ra vào thời điểm này? Đâu là những yêu cầu thực tiễn khiến việc sửa đổi trở nên cần thiết?

Luật sư Khúc Thị Quyên: Tôi cho rằng việc sửa đổi Bộ luật Hình sự vào thời điểm này xuất phát trước hết từ yêu cầu của thực tiễn. Sau gần 10 năm thi hành, Bộ luật Hình sự hiện hành, đã phát huy vai trò rất tốt trong công tác phòng, chống tội phạm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và giữ gìn an ninh, trật tự. Tuy nhiên, thực tiễn phát triển của đất nước trong thời gian qua đã xuất hiện nhiều vấn đề mới mà pháp luật hình sự cần tiếp tục hoàn thiện.

Thứ nhất, thực tiễn kinh tế - xã hội đã thay đổi rất nhanh. Chúng ta đang bước vào một giai đoạn phát triển mạnh về kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, tài sản số, các mô hình kinh doanh mới… Trong khi đó, phương thức, thủ đoạn phạm tội cũng thay đổi rất nhanh, đặc biệt là tội phạm công nghệ cao, tội phạm trên không gian mạng, và những hành vi phạm tội có yếu tố xuyên quốc gia. Vì vậy, pháp luật hình sự phải có khả năng nhận diện và xử lý những hành vi nguy hiểm mới này.

Thứ hai, qua thực tiễn áp dụng cũng đã bộc lộ một số bất cập, vướng mắc. Chẳng hạn như việc xác định tội danh trong một số trường hợp, xác định mức độ thiệt hại, xử lý trách nhiệm của pháp nhân thương mại hay việc thu hồi tài sản do phạm tội mà có. Đây là những vấn đề không chỉ đặt ra trong lý luận mà đã phát sinh từ thực tiễn điều tra, truy tố và xét xử.

Thứ ba, bối cảnh phát triển kinh tế cũng đặt ra yêu cầu phải có cách tiếp cận phù hợp hơn đối với hoạt động kinh doanh, đầu tư và đổi mới sáng tạo. Một mặt, pháp luật phải đủ nghiêm để xử lý những hành vi cố ý lợi dụng hoạt động kinh doanh để phạm tội; nhưng mặt khác, cũng cần phân định rõ giữa hành vi vi phạm có tính chất tội phạm với những rủi ro, sai sót trong quá trình đổi mới, thử nghiệm và phát triển.

PV: Có thể thấy, việc sửa đổi lần này không đơn thuần là sửa một vài điều luật, mà hướng tới xây dựng một khuôn khổ pháp lý đủ sức điều chỉnh những hành vi nguy hiểm mới phát sinh trong xã hội số. Điều đáng chú ý là, dự thảo lần này có quy mô sửa đổi rất lớn với nhiều nội dung hoàn toàn mới, từ phần quy định chung đến các chế định về hình phạt, trách nhiệm hình sự, cũng như nhiều nhóm tội danh mới. Theo bà, nếu nhìn một cách tổng thể, đâu là những điểm mới nổi bật nhất của dự thảo Bộ luật Hình sự lần này?

Luật sư Khúc Thị Quyên: Đúng như BTV vừa trao đổi, điểm đáng chú ý của dự thảo lần này là quy mô sửa đổi rất lớn và cách tiếp cận cũng có nhiều thay đổi theo hướng toàn diện hơn. Nếu nhìn một cách tổng thể, có khá nhiều điểm mới đáng chú ý. Nhưng để thính giả dễ hình dung, tôi xin nhấn mạnh một số nội dung nổi bật:

Bố cục dự thảo Bộ luật Hình sự 2026 dự kiến gồm 03 phần, 24 chương, 426 Điều; so với Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung một số điều năm 2017), đã bỏ 01 chương điều luật, bổ sung một số điều luật mới, sửa đổi, bổ sung một số điều luật, giữ và nguyên một số điều luật.

Theo dự thảo Tờ trình, Bộ Công an đề xuất sửa đổi, bổ sung nhiều điểm mới tại dự thảo Bộ luật Hình sự 2026, cụ thể:

i. Đây là 9 nhóm điểm mới lớn của Dự thảo Bộ luật Hình sự 2026, trong đó có một số thay đổi rất đáng chú ý nếu nhìn dưới góc độ hành nghề luật sư:

1.     Thu hẹp hình phạt tử hình: từ 10 tội danh xuống còn 4 tội danh: phản bội Tổ quốc, giết người, khủng bố và sản xuất trái phép chất ma túy.

2.     Nhập tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân vào tội khủng bố, đồng thời đưa tình tiết “nhằm chống chính quyền nhân dân” vào phần chung.

3.     Tăng gấp đôi một số mức phạt tiền và định lượng tiền trong cấu thành tội phạm để phù hợp với biến động kinh tế, tránh hình sự hóa những hành vi có mức độ nguy hiểm không đáng kể.

4.     Mở rộng các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự, đáng chú ý là trong nghiên cứu, thử nghiệm, ứng dụng công nghệ mới, mô hình kinh doanh mới và trong thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, phòng chống tội phạm.

5.     Lần đầu bổ sung cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, tạo thời gian cho người vi phạm khắc phục hậu quả và có thể được miễn trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng đủ điều kiện.

6.     Tăng tính nghiêm minh của hình phạt cải tạo không giam giữ: trường hợp cố ý vi phạm nghĩa vụ trong thời gian chấp hành án, Tòa án có thể chuyển sang hình phạt tù.

7.     Bổ sung chế định tội phạm có tổ chức, trong đó hình sự hóa hành vi thành lập hoặc tham gia tổ chức tội phạm.

8.     Hình sự hóa nhiều hành vi, lĩnh vực mới, đặc biệt đáng chú ý là:

○      xâm phạm, mua bán trái phép dữ liệu cá nhân;

○      cản trở hoạt động bảo vệ dữ liệu cá nhân;

○      khí N2O (“khí cười”) sử dụng trái pháp luật;

○      vi phạm liên quan đến thực phẩm, thức ăn chăn nuôi;

○      chất thải;

○      khai thác thủy sản trái phép;

○      hành vi vi phạm an toàn liên quan đến tàu bay không người lái;

○      một số hành vi liên quan đến nghĩa vụ tham gia Công an nhân dân.

Phi tội phạm hóa và tinh gọn một số tội danh: bỏ tội tổ chức tảo hôn, tội vô ý làm lộ bí mật công tác, tội làm mất tài liệu bí mật công tác; đồng thời nhập một số tội có nội dung tương đồng

(dự thảo) phân tích thêm một số điều ví dụ:

Thứ nhất là thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình. Dự thảo đề xuất chỉ còn 4 tội danh có thể áp dụng hình phạt tử hình, gồm:  là Tội phản bội tổ quốc (Điều 108), Tội giết người (Điều 123), Tội khủng bố (Điều 299), Tội sản xuất trái phép chất ma tuý (Điều 248).

Dự thảo Bộ luật Hình sự bỏ hình phạt tử hình ở các tội: Tội bạo loạn (Điều 112); Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi (Điều 142); Tội mua bán trái phép chất ma tuý (Điều 251); Tội chống loài người (Điều 422); Tội phạm chiến tranh (Điều 423); Bỏ 01 tội danh có hình phạt tử hình do nhập Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân (Điều 113) vào Tội khủng bố (Điều 299).

 Như vậy, đây là một bước tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, thể hiện xu hướng nhân đạo hóa chính sách hình sự. Nhưng cũng để hoàn thiện để tương thích với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, đồng thời tạo cơ sở pháp lý tốt hơn cho hợp tác quốc tế trong đấu tranh phòng, chống tội phạm

Thứ hai là điều chỉnh mạnh hơn chính sách hình sự trong lĩnh vực kinh tế, kinh doanh. Dự thảo đề xuất nâng mức phạt tiền và một số mức định lượng về tiền trong cấu thành tội phạm, có trường hợp nghiên cứu tăng gấp đôi. Mục tiêu là để các ngưỡng định lượng phù hợp hơn với điều kiện kinh tế - xã hội hiện nay, đồng thời tránh hình sự hóa những hành vi có mức độ nguy hiểm không đáng kể.

Thứ ba, đây là điểm tôi cho rằng rất phù hợp với bối cảnh xã hội hiện nay: dự thảo bổ sung các quy định liên quan đến công nghệ mới và mô hình kinh doanh mới. Cụ thể, dự thảo đề xuất mở rộng một số trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng công nghệ mới và mô hình kinh doanh mới, với những điều kiện nhất định. Điều này cho thấy pháp luật hình sự không chỉ đặt ra yêu cầu xử lý nghiêm các hành vi nguy hiểm mà cũng phải tạo không gian pháp lý cho đổi mới sáng tạo.

Thứ tư là bổ sung cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự trong một số trường hợp. Theo đề xuất, người thực hiện hành vi vi phạm có thể được tạo thời gian để khắc phục hậu quả nếu đáp ứng các điều kiện luật định; trường hợp đáp ứng đầy đủ điều kiện thì có thể được xem xét miễn trách nhiệm hình sự. Đây là một cơ chế mới khá đáng chú ý, thể hiện sự phân hóa trách nhiệm hình sự và tăng tính linh hoạt của chính sách hình sự.

Thứ năm là dự thảo hình sự hóa một số hành vi, tội danh mới xuất hiện hoặc ngày càng đáng lo ngại trong thực tiễn. Chẳng hạn, dự thảo đề xuất các tội liên quan đến xâm phạm.

 Tội xâm phạm dữ liệu cá nhân (Điều 159a); Tội mua, bán trái phép dữ liệu cá nhân (Điều 159b); Tội vi phạm quy định về xử lý chất thải thông thường và chất thải rắn sinh hoạt (Điều 235a);…

 Đây là sự thích ứng của pháp luật hình sự với những phương thức, thủ đoạn phạm tội mới.

Thứ sáu, một điểm cũng rất đáng chú ý là dự thảo không chỉ “thêm tội” mà còn có xu hướng bỏ một số tội danh không còn phù hợp. Ví dụ, dự thảo đề xuất phi tội phạm hóa tội tổ chức tảo hôn và một số tội liên quan đến bí mật công tác. Tinh thần ở đây là pháp luật hình sự chỉ nên điều chỉnh những hành vi thực sự nguy hiểm đáng kể cho xã hội, đồng thời hạn chế việc hình sự hóa các quan hệ dân sự, kinh tế, hành chính.

PV: Một điểm được dư luận đặc biệt chú ý là quan điểm xây dựng dự thảo lần này không chỉ hướng tới tính nghiêm minh của pháp luật mà còn thể hiện sự cân bằng giữa xử lý nghiêm minh và tạo điều kiện cho phát triển. Thưa bà, nhiều ý kiến cho rằng dự thảo lần này thể hiện sự thay đổi về tư duy lập pháp. Theo bà, sự thay đổi đó được thể hiện ở những điểm nào?

Luật sư Khúc Thị Quyên: Trước đây, khi nói đến pháp luật hình sự, chúng ta thường nghĩ trước hết đến chức năng đấu tranh và trừng trị tội phạm. Điều đó hoàn toàn cần thiết, bởi những hành vi nguy hiểm cho xã hội thì phải được xử lý nghiêm minh. Nhưng trong tư duy pháp lý hiện đại, trừng trị không thể là mục đích duy nhất của pháp luật hình sự mà hướng 1 mục đích cao hơn, toàn diện hơn là: bảo vệ con người, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, bảo vệ trật tự xã hội; đồng thời phải phòng ngừa tội phạm, khắc phục hậu quả, tạo điều kiện để người phạm tội có khả năng sửa chữa sai lầm và tái hòa nhập xã hội. Đặc biệt, tôi rất đồng tình với một cách tiếp cận được đặt ra trong các nghiên cứu gần đây về đổi mới tư duy pháp luật hình sự, đó là: pháp luật hình sự phải nghiêm minh nhưng nhân đạo; mạnh mẽ nhưng phải tự giới hạn; bảo vệ xã hội nhưng đồng thời phải tôn trọng quyền con người; phòng ngừa tội phạm nhưng không được trở thành rào cản đối với sự phát triển chính đáng.

Từ góc độ đó, tôi thấy sự thay đổi tư duy trong dự thảo có thể nhìn ở mấy điểm.

Một là, pháp luật phải đi trước những phương thức phạm tội mới. Dự thảo bổ sung các tội liên quan đến dữ liệu cá nhân, đồng thời bổ sung hành vi sử dụng AI để giả mạo giọng nói, hình ảnh, sinh trắc học nhằm chiếm đoạt tài sản.

Hai là, hình sự hóa phải có giới hạn. Không phải mọi sai phạm, rủi ro kinh doanh hay tranh chấp đều phải đưa vào xử lý hình sự. Điều này đặc biệt quan trọng với môi trường đầu tư, kinh doanh và đổi mới sáng tạo.

Ba là, khắc phục hậu quả được nhìn nhận ở mức độ sâu hơn. Nếu trước đây Điều 51 chủ yếu coi bồi thường, khắc phục hậu quả là tình tiết giảm nhẹ, thì dự thảo đề xuất Điều 27a và điểm d khoản 2 Điều 29 theo hướng trong những trường hợp đủ điều kiện, người vi phạm có thể được tạm hoãn truy cứu để khắc phục hậu quả và có thể được miễn trách nhiệm hình sự.

PV: Trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển mạnh mẽ, hàng triệu giao dịch được thực hiện mỗi ngày trên môi trường mạng; dữ liệu cá nhân trở thành nguồn tài nguyên có giá trị; trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra hình ảnh, giọng nói gần như thật; còn các đường dây lừa đảo xuyên quốc gia ngày càng tinh vi… Thực tiễn ấy đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện hành lang pháp lý hình sự, để pháp luật không đi sau tội phạm.

Chỉ trong vài năm trở lại đây, các vụ việc lừa đảo trên không gian mạng liên tục gia tăng với thủ đoạn ngày càng tinh vi. Không còn dừng lại ở các cuộc gọi giả danh cơ quan chức năng, nhiều đường dây đã sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo để giả giọng nói, giả hình ảnh, tạo dựng các mối quan hệ tình cảm trên mạng xã hội nhằm chiếm đoạt tài sản.Bên cạnh đó là các mô hình đầu tư tài chính ảo, tiền số, sàn giao dịch không được cấp phép, các ứng dụng giả mạo, website lừa đảo, hành vi thu thập và mua bán dữ liệu cá nhân trái phép.Đáng chú ý, nhiều đường dây được điều hành từ nước ngoài, sử dụng máy chủ đặt ở nhiều quốc gia khác nhau, khiến việc điều tra, thu thập chứng cứ và thu hồi tài sản gặp rất nhiều khó khăn.Theo các chuyên gia, sự phát triển của công nghệ luôn đi nhanh hơn pháp luật. Vì vậy, việc tiếp tục hoàn thiện Bộ luật Hình sự là yêu cầu khách quan nhằm tạo cơ sở pháp lý đầy đủ hơn cho công tác phòng ngừa, đấu tranh với các loại tội phạm mới phát sinh

PV: Thưa Luật sư, nếu nhìn từ góc độ thực tiễn hành nghề, bà đánh giá như thế nào về bức tranh tội phạm trên không gian mạng hiện nay? Liệu các quy định của Bộ luật Hình sự hiện hành đã theo kịp sự phát triển của loại tội phạm này hay chưa?

Luật sư Khúc Thị Quyên: tôi cho rằng bức tranh tội phạm trên không gian mạng hiện nay có một đặc điểm rất rõ: tốc độ biến đổi và mức độ tinh vi đang tăng lên rất nhanh. Trước đây có những hành vi như xâm nhập trái phép vào hệ thống máy tính, phát tán mã độc hoặc sử dụng mạng để chiếm đoạt tài sản, thì hiện nay phương thức phạm tội đã phức tạp hơn rất nhiều. Chúng ta đang chứng kiến những thủ đoạn như sử dụng dữ liệu cá nhân để xây dựng kịch bản lừa đảo; giả danh cơ quan công an, ngân hàngp; chiếm quyền kiểm soát tài khoản; sử dụng trí tuệ nhân tạo để giả hình ảnh, giả giọng nói; tổ chức các đường dây lừa đảo xuyên biên giới và phân chia vai trò cho nhiều đối tượng ở nhiều quốc gia khác nhau. Đặc biệt, công nghệ đang giúp người phạm tội tiếp cận một số lượng nạn nhân rất lớn trong thời gian rất ngắn, đồng thời có thể ẩn danh, che giấu dấu vết và nhanh chóng chuyển dịch dòng tiền qua nhiều tài khoản, nền tảng khác nhau.

Liệu các quy định của Bộ luật Hình sự hiện hành đã theo kịp sự phát triển của loại tội phạm này hay chưa? Nếu phải trả lời trực tiếp thì tôi cho rằng: Bộ luật Hình sự hiện hành chưa hoàn toàn theo kịp sự phát triển của tội phạm công nghệ cao. Nhưng cần hiểu ‘chưa theo kịp’ ở đây không phải là không có quy định để xử lý. Bởi Bộ luật Hình sự hiện hành đã có những quy định tương đối cụ thể để xử lý nhiều loại tội phạm trên không gian mạng, như Điều 287, 288, 289. Cụ thể, Điều 287 quy định về vi phạm quy định về vận hành, khai thác, bảo vệ mạng máy tính, mạng viễn thông; Điều 288 về đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông; Điều 289 về xâm nhập trái phép vào mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử của người khác; và Điều 290 về sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử để thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản.

Điểm cần hoàn thiện là công nghệ và phương thức phạm tội đang thay đổi nhanh hơn tốc độ cập nhật của pháp luật: từ AI, deepfake, dữ liệu cá nhân đến tài sản số và các đường dây lừa đảo xuyên biên giới. Vì vậy, sửa đổi lần này là để pháp luật không chỉ xử lý được những hành vi chúng ta đã biết, mà còn đủ khả năng nhận diện và xử lý những phương thức phạm tội mới phát sinh”.

PV: Có thể thấy, điều khó nhất hiện nay không phải là phát hiện các hành vi phạm tội trên mạng. Điều khó là phải có đầy đủ cơ sở pháp lý để định danh chính xác hành vi, xác định trách nhiệm hình sự, xử lý tang vật điện tử cũng như thu hồi tài sản. Đó cũng là lý do dự thảo lần này dành khá nhiều nội dung để hoàn thiện các quy định liên quan đến môi trường số. Theo bà, điểm mới đáng chú ý nhất trong dự thảo liên quan đến dữ liệu cá nhân là gì?

Luật sư Khúc Thị Quyên: Theo tôi, đây là một trong những điểm mới rất đáng chú ý của dự thảo, bởi lần này pháp luật hình sự hướng tới việc bảo vệ dữ liệu cá nhân một cách trực tiếp hơn, thay vì chỉ xử lý khi dữ liệu đã được sử dụng để thực hiện một tội phạm khác. Dự thảo đề xuất bổ sung ba tội danh mới tại Điều 159a, 159b và 159c, lần lượt liên quan đến xâm phạm dữ liệu cá nhân; mua, bán trái phép dữ liệu cá nhân; và cản trở hoạt động bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Tôi đặc biệt chú ý đến Điều 159a và 159b, bởi trong thực tế, dữ liệu cá nhân đang trở thành một “nguồn nguyên liệu” rất quan trọng cho tội phạm công nghệ cao. Một người có trong tay thông tin về họ tên, số điện thoại, tài khoản, giao dịch hay người thân của nạn nhân thì có thể xây dựng những kịch bản lừa đảo tinh vi hơn rất nhiều.

Vì vậy, việc xử lý cả hành vi xâm phạm dữ liệu và hành vi mua bán dữ liệu trái phép cho thấy pháp luật đang chuyển từ tư duy “xử lý ở phần ngọn” sang chủ động phòng ngừa từ nguồn.

Tuy nhiên,  cũng cần xác định rất rõ ranh giới giữa xử lý dữ liệu hợp pháp, vi phạm hành chính, trách nhiệm dân sự và trách nhiệm hình sự. Không phải cứ có sai phạm trong việc xử lý dữ liệu là đương nhiên trở thành tội phạm; chỉ những hành vi đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu và mức độ nguy hiểm mà điều luật quy định mới cần áp dụng chế tài hình sự.

PV: Có ý kiến cho rằng hiện nay nhiều người chưa nhận thức được dữ liệu cá nhân cũng là một loại “tài sản” rất có giá trị. Quan điểm của bà như thế nào?

Luật sư Khúc Thị Quyên: Theo tôi nhận định này rất đúng nếu chúng ta hiểu “tài sản” ở góc độ giá trị kinh tế, nhưng về mặt pháp lý thì cần nói chính xác hơn: dữ liệu cá nhân không mặc nhiên đồng nghĩa với tài sản theo nghĩa của Bộ luật Dân sự. Tuy nhiên, trên thực tế, dữ liệu cá nhân đang có giá trị kinh tế rất lớn, thậm chí trong nền kinh tế số, dữ liệu có thể được coi là một trong những nguồn lực quan trọng để tạo ra giá trị.

Chúng ta thử hình dung một người chỉ có một cái tên và một số điện thoại thì giá trị khai thác có thể chưa lớn. Nhưng nếu có cả họ tên, ngày sinh, số điện thoại, địa chỉ, thông tin tài khoản, lịch sử giao dịch, thông tin mua sắm, vị trí, thói quen tiêu dùng… thì khi những dữ liệu này được kết nối với nhau, nó có thể tạo ra một “hồ sơ số” rất có giá trị về một cá nhân.Và chính giá trị đó khiến dữ liệu cá nhân trở thành mục tiêu của tội phạm.

Ví dụ, một kẻ lừa đảo nếu biết nạn nhân vừa thực hiện một giao dịch ngân hàng, biết tên người thân của họ, biết họ đang sử dụng dịch vụ nào, thậm chí biết những thông tin mà chỉ người trong gia đình mới biết, thì khả năng tạo dựng một cuộc gọi giả mạo sẽ cao hơn rất nhiều.

Nguy hiểm hơn nữa là khi dữ liệu cá nhân kết hợp với AI. Một số thông tin bị lộ có thể được sử dụng để tạo ra hình ảnh giả, giọng nói giả hoặc xây dựng một kịch bản lừa đảo rất giống thật. Như vậy, dữ liệu cá nhân không chỉ có giá trị về mặt kinh tế mà còn có thể trở thành “chìa khóa” để mở ra nhiều thông tin khác về một con người.

Có những dữ liệu nếu bị lộ riêng lẻ có thể chưa gây hậu quả ngay lập tức, nhưng khi được thu thập, mua bán và ghép nối với nhiều nguồn khác nhau thì có thể tạo ra rủi ro rất lớn.

Đây cũng chính là lý do việc dự thảo Bộ luật Hình sự lần này đề xuất bổ sung các quy định tại Điều 159a về tội xâm phạm dữ liệu cá nhân và Điều 159b về tội mua, bán trái phép dữ liệu cá nhân là một hướng tiếp cận rất đáng chú ý.

Từ góc nhìn của tôi có khuyến nghị tới mọi người: “Dữ liệu cá nhân có thể chưa phải là tài sản theo đúng nghĩa pháp lý, nhưng trong nền kinh tế số, nó chắc chắn là một nguồn lực có giá trị. Và chính vì có giá trị nên nó trở thành mục tiêu để khai thác, mua bán và thậm chí trở thành ‘nguyên liệu’ cho tội phạm.”

PV: Không chỉ dữ liệu cá nhân. Một nội dung cũng đang thu hút rất nhiều sự quan tâm là các hành vi lợi dụng tiền số, tài sản số và các nền tảng giao dịch xuyên biên giới để lừa đảo và rửa tiền. Thưa bà, thực tế hiện nay xuất hiện rất nhiều vụ việc lừa đảo thông qua tiền số, ví điện tử, sàn giao dịch ảo. Theo bà, pháp luật hình sự hiện nay đang gặp khó khăn gì khi xử lý các loại tội phạm này?

Luật sư Khúc Thị Quyên: Trước hết phải khẳng định rằng pháp luật hình sự hiện hành không phải là không có chế tài đối với những hành vi lừa đảo, chiếm đoạt hoặc rửa tiền thông qua tiền số, ví điện tử hay các nền tảng giao dịch trực tuyến.

Ví dụ, nếu một người dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản thì có thể bị xử lý theo Điều 174 Bộ luật Hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, với mức hình phạt cao nhất có thể lên tới 12–20 năm tù hoặc tù chung thân nếu tài sản chiếm đoạt từ 500 triệu đồng trở lên.

Nếu hành vi được thực hiện thông qua mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử thì Điều 290 cũng có những quy định rất cụ thể, trong đó có hành vi lừa đảo trong thương mại điện tử, thanh toán điện tử, kinh doanh tiền tệ, huy động vốn hoặc giao dịch chứng khoán qua mạng nhằm chiếm đoạt tài sản.

Còn nếu tiền, tài sản có nguồn gốc từ tội phạm sau đó được chuyển dịch qua các giao dịch nhằm che giấu nguồn gốc bất hợp pháp hoặc được sử dụng để hợp pháp hóa nguồn tiền thì có thể đặt vấn đề xử lý về tội rửa tiền theo Điều 324 Bộ luật Hình sự.

Như vậy, vấn đề không phải là pháp luật hiện hành hoàn toàn không có chế tài. Vấn đề khó hơn nằm ở việc áp dụng những quy định đó đối với một loại tài sản và phương thức giao dịch rất mới.

Ví dụ, một người lập một sàn giao dịch ảo và dùng thông tin gian dối để hàng nghìn người chuyển tiền, sau đó chuyển số tiền đó thành tài sản số rồi đưa qua nhiều ví khác nhau. Khi đó, cơ quan tiến hành tố tụng phải giải quyết đồng thời nhiều vấn đề: hành vi gian dối là gì, tài sản bị chiếm đoạt là gì, ai thực sự kiểm soát các ví, dòng tiền đi đâu, tài sản nào có nguồn gốc từ hành vi phạm tội và làm thế nào để phong tỏa, thu hồi.

Đây mới là thách thức lớn.

Với tiền trong tài khoản ngân hàng, việc xác định chủ tài khoản và truy tìm dòng tiền thường có những đầu mối tương đối rõ. Nhưng với tài sản số, một địa chỉ ví trên blockchain không phải lúc nào cũng trực tiếp thể hiện danh tính thật của người kiểm soát ví. Tài sản lại có thể được chuyển rất nhanh qua nhiều ví, nhiều nền tảng và nhiều quốc gia.

Do đó, khó khăn không nằm ở việc “không có tội danh”, mà nằm ở việc chuyển những dấu vết kỹ thuật đó thành chứng cứ pháp lý để chứng minh tội phạm và cuối cùng là thu hồi được tài sản cho người bị hại.

Và với các vụ việc xuyên biên giới, khó khăn còn lớn hơn nữa, bởi máy chủ có thể ở một quốc gia, người điều hành ở quốc gia khác, nạn nhân ở Việt Nam, còn dòng tiền lại đi qua nhiều quốc gia. Khi đó cần đến cơ chế phối hợp, trao đổi thông tin và tương trợ tư pháp quốc tế.

điểm mà pháp luật trong thời gian tới cần tiếp tục hoàn thiện: không nhất thiết phải tạo ra một tội danh riêng cho từng loại tiền số hay từng loại công nghệ, mà phải bảo đảm các quy định hiện hành đủ khả năng nhận diện hành vi phạm tội, xác định tài sản phạm tội và có cơ chế hiệu quả để truy tìm, phong tỏa, thu hồi tài sản.

Bởi suy cho cùng, với một vụ án lừa đảo tài sản số, mục tiêu không chỉ là bắt được người phạm tội, mà còn phải trả lời được ba câu hỏi: tiền ở đâu, ai đang kiểm soát và làm thế nào để thu hồi cho người bị hại.

“Công nghệ có thể thay đổi hình thức của tài sản và phương thức giao dịch, nhưng không thể biến hành vi chiếm đoạt tài sản hoặc rửa tiền thành hành vi ngoài vòng pháp luật. Cái khó của chúng ta hiện nay là làm sao nhận diện đúng tài sản, chứng minh đúng dòng tiền và thu hồi được tài sản trong một môi trường không còn bị giới hạn bởi biên giới địa lý.”

PV: Có thể hiểu rằng, nếu pháp luật chỉ điều chỉnh những phương thức truyền thống thì sẽ rất khó xử lý những hành vi phạm tội sử dụng công nghệ mới. Mời quý vị cùng luật sư nghe tổng hợp ngắn sau đây:

Theo các chuyên gia an ninh mạng, nhiều đường dây lừa đảo hiện nay không còn yêu cầu nạn nhân chuyển tiền trực tiếp vào tài khoản ngân hàng. Thay vào đó, dòng tiền được chuyển qua nhiều lớp trung gian, ví điện tử, tài khoản thanh toán quốc tế hoặc các nền tảng tài sản số. Có những vụ việc chỉ sau vài phút, tài sản đã được chuyển qua nhiều quốc gia khác nhau. Việc truy vết dòng tiền trở nên đặc biệt khó khăn. Trong khi đó, các đối tượng còn sử dụng công nghệ mã hóa, máy chủ đặt ở nước ngoài, danh tính ảo và nhiều phương thức che giấu khác nhằm đối phó với cơ quan chức năng. Thực tiễn đấu tranh với loại tội phạm này cho thấy, bên cạnh các biện pháp nghiệp vụ, việc hoàn thiện pháp luật là một trong những điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả điều tra, xử lý.

PV: Thưa Luật sư! Bà đánh giá như thế nào về đề xuất bổ sung các biện pháp như: tịch thu, tiêu hủy dữ liệu số trái phép; buộc dừng hoạt động tên miền; buộc dừng địa chỉ IP; thu hồi khóa mật mã… Những công cụ này có ý nghĩa như thế nào trong đấu tranh với tội phạm công nghệ cao?

Luật sư Khúc Thị Quyên: Đây là một điểm mới rất đáng chú ý, bởi dự thảo đang hướng tới việc không chỉ xử lý người phạm tội mà còn xử lý trực tiếp những công cụ, phương tiện và dữ liệu số được sử dụng để thực hiện tội phạm.

Bộ luật Hình sự hiện hành đã có Điều 46 và Điều 47 về các biện pháp tư pháp, trong đó có tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm, công cụ, phương tiện phạm tội và các khoản thu lợi bất chính. Tuy nhiên, trong môi trường số, “công cụ phạm tội” không còn chỉ là những vật thể truyền thống mà có thể là dữ liệu, tên miền, địa chỉ IP hay khóa mật mã.

Vì vậy, dự thảo đề xuất bổ sung những biện pháp phù hợp hơn với đặc thù này, như tịch thu, tiêu hủy dữ liệu số trái phép; buộc dừng hoạt động tên miền, địa chỉ IP; thu hồi khóa mật mã trong những trường hợp luật định.

Ví dụ, nếu một đối tượng sử dụng website giả mạo để lừa đảo hàng nghìn người, thì việc xử lý người phạm tội là chưa đủ; cần có cơ chế dừng hạ tầng đang được sử dụng để tiếp tục gây án. Tương tự, nếu dữ liệu bị thu thập, mua bán trái phép để phục vụ lừa đảo thì cần có biện pháp ngăn dữ liệu đó tiếp tục bị khai thác.

Điểm tôi đánh giá cao ở đây là tư duy đã thay đổi: không chỉ hỏi “ai phạm tội?” mà còn phải hỏi “công cụ nào đang giúp hành vi phạm tội tiếp tục diễn ra và làm thế nào để ngăn chặn nó?”.

Tuy nhiên, đây cũng là nhóm quy định cần được thiết kế rất chặt chẽ. Tên miền, IP, dữ liệu hay khóa mật mã đôi khi có thể liên quan đến hoạt động hợp pháp hoặc quyền lợi của người thứ ba, nên không thể cứ có liên quan đến một vụ án là đương nhiên được dừng hoặc tiêu hủy. Cần quy định rõ điều kiện, thẩm quyền, phạm vi và trình tự áp dụng để bảo đảm xử lý đúng đối tượng và không ảnh hưởng quá mức đến hoạt động hợp pháp.

Nếu được thiết kế chặt chẽ, đây sẽ là một bước tiến quan trọng: từ xử lý người phạm tội sang đồng thời vô hiệu hóa những công cụ và hạ tầng số mà tội phạm sử dụng để ngăn hậu quả tiếp tục lan rộng.

Ý nghĩa lớn nhất của những công cụ này là chuyển từ tư duy “xử lý người phạm tội” sang tư duy “ngăn chặn cả môi trường và công cụ mà tội phạm đang sử dụng”.

Với tội phạm truyền thống, khi bắt được người phạm tội, cơ quan chức năng có thể thu giữ dao, súng, phương tiện, tiền hoặc các vật chứng liên quan. Nhưng với tội phạm công nghệ cao, công cụ phạm tội có thể là một tên miền, một địa chỉ IP, một cơ sở dữ liệu, một khóa mật mã hoặc một hệ thống số.

Nếu chúng ta chỉ bắt người mà không xử lý những công cụ này thì nguy cơ tội phạm tiếp tục hoạt động, dữ liệu tiếp tục bị khai thác và nạn nhân tiếp tục bị xâm hại vẫn còn.

Vì vậy, tôi cho rằng việc dự thảo đề xuất tịch thu, tiêu hủy dữ liệu số trái phép; buộc dừng hoạt động tên miền, địa chỉ IP; thu hồi khóa mật mã có ý nghĩa rất lớn ở ba phương diện.

Thứ nhất là ngăn chặn tội phạm tiếp diễn.

Ví dụ, một đối tượng lập website giả mạo ngân hàng hoặc sàn đầu tư để lừa đảo hàng nghìn người. Nếu chỉ bắt người quản trị mà website vẫn tiếp tục hoạt động thì nguy cơ thiệt hại vẫn còn. Việc có cơ chế buộc dừng hoạt động tên miền hoặc địa chỉ IP trong những trường hợp luật định sẽ giúp cắt ngay một công cụ đang được sử dụng để phạm tội.

Thứ hai là ngăn chặn dữ liệu và công cụ phạm tội tiếp tục được khai thác.

Một đường dây có thể thu thập hàng triệu dữ liệu cá nhân rồi sử dụng để lừa đảo. Nếu chỉ xử lý người thực hiện hành vi mà dữ liệu trái phép vẫn tồn tại, được sao chép hoặc tiếp tục mua bán thì nguy cơ xâm hại vẫn chưa chấm dứt.

Do đó, việc dự thảo đặt vấn đề tịch thu hoặc tiêu hủy dữ liệu số trái phép có ý nghĩa rất lớn về mặt phòng ngừa.

Thứ ba là xử lý những công cụ đặc thù của tội phạm công nghệ cao.

Ví dụ, khóa mật mã có thể đóng vai trò như một “chìa khóa số” để kiểm soát hoặc truy cập vào tài sản, dữ liệu hay hệ thống. Trong những trường hợp khóa này gắn với hành vi phạm tội, việc thu hồi sẽ giúp ngăn chặn đối tượng tiếp tục kiểm soát hoặc sử dụng công cụ đó.

Trong thế giới thực, muốn ngăn một đối tượng tiếp tục phạm tội, đôi khi chúng ta phải thu giữ công cụ phạm tội. Trong thế giới số cũng vậy, chỉ khác là “công cụ” bây giờ có thể không phải là một vật thể cầm được trên tay.

Tuy nhiên, tôi cũng cho rằng những biện pháp này phải được thiết kế rất chặt chẽ. Bởi tên miền, địa chỉ IP, dữ liệu hay khóa mật mã có thể đồng thời liên quan đến hoạt động hợp pháp của cá nhân, doanh nghiệp hoặc bên thứ ba.

Nếu làm tốt được điều này, đây sẽ là một bước tiến rất quan trọng. Bởi với tội phạm công nghệ cao, yêu cầu không chỉ là “bắt đúng người, xử đúng tội”, mà còn phải “cắt đúng công cụ, chặn đúng nguồn và ngăn đúng hậu quả”.

PV: Có thể hiểu rằng, trước đây chúng ta chủ yếu xử lý “người phạm tội”, còn bây giờ cần xử lý đồng thời cả “hạ tầng phạm tội”?

Luật sư Khúc Thị Quyên: “hạ tầng phạm tội” là gì? Chúng ta có thể hiểu một cách dễ hình dung, hạ tầng phạm tội là toàn bộ hệ thống, công cụ và điều kiện kỹ thuật mà đối tượng sử dụng để thực hiện, duy trì hoặc che giấu hành vi phạm tội trên không gian mạng. Nó không nhất thiết là một vật cụ thể. Trước đây, pháp luật hình sự cũng không phải chỉ xử lý người phạm tội. Bộ luật Hình sự hiện hành đã có các quy định về biện pháp tư pháp, tịch thu công cụ, phương tiện phạm tội và vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm, như quy định tại Điều 46 và Điều 47. Điểm mới ở đây là tư duy đó đang được mở rộng và cụ thể hóa đối với môi trường số.

Ví dụ, một đường dây lừa đảo có thể sử dụng một website giả mạo, một tên miền, máy chủ, địa chỉ IP, hệ thống cơ sở dữ liệu, tài khoản số, phần mềm, các tài khoản trung gian hoặc khóa mật mã để thực hiện hành vi phạm tội.

Ví dụ rất đơn giản: một đối tượng lập website giả danh ngân hàng để thu thập thông tin đăng nhập của khách hàng. Trong trường hợp đó, người thực hiện hành vi phải bị xử lý theo quy định của pháp luật hình sự; nhưng đồng thời, nếu có căn cứ và đáp ứng điều kiện luật định, thì website, tên miền, dữ liệu trái phép hoặc các công cụ kỹ thuật phục vụ việc phạm tội cũng cần được ngăn chặn hoặc xử lý để không tiếp tục gây thiệt hại.

Nếu chỉ bắt người mà để công cụ và hệ thống phục vụ hành vi phạm tội tiếp tục hoạt động, thì chúng ta mới giải quyết được một nửa vấn đề.

Vì vậy, các đề xuất trong dự thảo như tịch thu, tiêu hủy dữ liệu số trái phép; buộc dừng hoạt động tên miền, địa chỉ IP; thu hồi khóa mật mã có thể được nhìn nhận như những công cụ để vô hiệu hóa hoặc cắt đứt hạ tầng phục vụ tội phạm.

PV: Thưa quý vị! Có thể thấy, sự phát triển của công nghệ đang làm thay đổi rất nhanh diện mạo của tội phạm. Từ dữ liệu cá nhân, trí tuệ nhân tạo, tiền số, đến các nền tảng giao dịch xuyên biên giới đều đang đặt ra những thách thức chưa từng có đối với công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm. Thưa Luật sư, nếu nhìn ở góc độ tổng thể, bà đánh giá như thế nào về định hướng sửa đổi lần này? Theo bà, đâu là điểm tiến bộ nổi bật nhất của dự thảo Bộ luật Hình sự?

Luật sư Khúc Thị Quyên: Tôi nhìn thấy một sự chuyển dịch khá rõ: từ tư duy chủ yếu thiên về xử lý, trừng phạt sang một chính sách hình sự cân bằng hơn giữa bảo vệ xã hội, phòng ngừa tội phạm, bảo vệ quyền con người và tạo không gian an toàn cho phát triển kinh tế - xã hội.

Thứ nhất, pháp luật hình sự đang cố gắng đi trước một bước để phòng ngừa tội phạm, chứ không chỉ chờ hậu quả xảy ra rồi mới xử lý.

Chúng ta thấy rất rõ điều này qua việc dự thảo đề xuất mở rộng trách nhiệm hình sự đối với một số hành vi chuẩn bị phạm tội, tập trung vào những nhóm tội mà ngay từ giai đoạn chuẩn bị đã có thể bộc lộ rõ ý chí phạm tội, có tổ chức, có công cụ và mục tiêu cụ thể. Đây là cách tiếp cận nhằm ngăn chặn tội phạm từ sớm, từ xa, thay vì đợi đến khi hậu quả đặc biệt nghiêm trọng mới can thiệp.

Thứ hai, tôi cho rằng dự thảo đang cố gắng thích ứng với một xã hội mà phương thức phạm tội đã thay đổi rất nhanh.

Tội phạm ngày nay không chỉ diễn ra trên đường phố hay trong những giao dịch truyền thống. Nó có thể diễn ra trên không gian mạng, thông qua AI, dữ liệu cá nhân, tài sản số, nền tảng xuyên biên giới. Vì vậy, pháp luật cũng phải có những công cụ tương ứng để nhận diện hành vi, xử lý người phạm tội và đồng thời vô hiệu hóa công cụ, phương tiện, hạ tầng mà tội phạm sử dụng.

Ví dụ, hôm nay đối tượng dùng tài khoản ngân hàng để lừa đảo, ngày mai có thể dùng ví điện tử, tài sản số hoặc AI. Công nghệ thay đổi, nhưng bản chất có thể vẫn là gian dối, chiếm đoạt, xâm phạm dữ liệu hoặc rửa tiền. Pháp luật cần đủ linh hoạt để không bị tụt lại phía sau.

Thứ ba, tôi cho rằng chính sách hình sự lần này có sự cân bằng rõ hơn giữa “nghiêm trị” và “nhân đạo, khoan hồng”.

Nghiêm trị vẫn rất cần thiết đối với những hành vi đặc biệt nguy hiểm cho xã hội. Nhưng đối với những trường hợp có khả năng khắc phục hậu quả, hợp tác, tự nguyện sửa chữa sai phạm hoặc những trường hợp tính nguy hiểm cho xã hội không còn cao, thì chính sách hình sự cũng cần tạo cơ chế để người vi phạm có cơ hội sửa chữa và khắc phục hậu quả.

Chẳng hạn, dự thảo đang đề xuất cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự trong những trường hợp và điều kiện nhất định để có thời gian khắc phục hậu quả. Đây là một ví dụ cho thấy chính sách hình sự không chỉ đặt câu hỏi “phạt như thế nào”, mà còn đặt câu hỏi “làm thế nào để khắc phục hậu quả tốt nhất và bảo vệ lợi ích của xã hội, Nhà nước, doanh nghiệp và người bị thiệt hại”.

Thứ tư, và theo tôi rất quan trọng, là tư duy bảo vệ và khuyến khích phát triển.

Trong một nền kinh tế mà doanh nghiệp phải đổi mới, sáng tạo và chấp nhận rủi ro kinh doanh, nếu bất kỳ quyết định kinh doanh không thành công nào cũng có nguy cơ bị nhìn nhận ngay dưới góc độ hình sự thì sẽ tạo ra tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm và không dám đổi mới.

Vì vậy, việc dự thảo đặt vấn đề bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới vì lợi ích chung là một định hướng rất đáng chú ý. Nhưng bảo vệ ở đây không có nghĩa là tạo ra “vùng miễn trừ” cho sai phạm. Theo tôi, phải phân biệt rất rõ giữa rủi ro, sai sót trong hoạt động hợp pháp với hành vi cố ý vi phạm pháp luật để trục lợi.

PV: Như vậy có thể nói, mục tiêu của lần sửa đổi này không chỉ là “xử phạt nặng hơn”, mà quan trọng hơn là xử lý đúng bản chất của hành vi phạm tội và phòng ngừa hiệu quả hơn?

Luật sư Khúc Thị Quyên: Mục tiêu của sửa đổi Bộ luật Hình sự không đơn thuần là tăng hình phạt hay xử lý nghiêm hơn, mà quan trọng hơn là làm cho chính sách hình sự đúng hơn, trúng hơn và hiệu quả hơn

“Đúng” ở đây là định danh đúng bản chất của hành vi. Cùng là chiếm đoạt tài sản nhưng phương thức thực hiện hôm nay có thể rất khác: trực tiếp, qua mạng, qua tài khoản số, sử dụng AI, tài sản số hoặc các nền tảng xuyên biên giới. Pháp luật phải đủ khả năng nhận diện hành vi dù công cụ phạm tội thay đổi.

“Trúng” là xử lý đúng người, đúng hành vi, đúng mức độ nguy hiểm cho xã hội. Không phải mọi sai phạm đều phải xử lý hình sự và cũng không phải cứ có hậu quả là phải áp dụng hình phạt nghiêm khắc nhất.

Và “hiệu quả” là không chỉ xử lý người phạm tội mà còn phải ngăn chặn tội phạm tiếp tục xảy ra, vô hiệu hóa công cụ và hạ tầng phạm tội, đồng thời truy tìm và thu hồi tài sản cho người bị hại.

Vì vậy, tôi nhìn nhận lần sửa đổi này theo hướng: từ “xử lý khi tội phạm đã xảy ra” sang chủ động phòng ngừa, phát hiện và ngăn chặn tội phạm từ sớm; đồng thời vẫn bảo đảm nguyên tắc xử lý nghiêm minh đối với những hành vi thực sự nguy hiểm cho xã hội.

Và theo tôi, đó mới là tinh thần của một chính sách hình sự hiện đại: nghiêm minh nhưng có trọng tâm, nhân đạo nhưng không buông lỏng, và quan trọng nhất là phải bảo vệ được người dân và lợi ích chính đáng của xã hội.

PV: Một trong những vấn đề được dư luận đặc biệt quan tâm là việc pháp luật luôn có độ trễ nhất định so với sự phát triển của công nghệ. Điều này đặt ra câu hỏi: liệu ngay cả khi Bộ luật Hình sự được sửa đổi, chúng ta có tiếp tục phải đối mặt với những thách thức mới trong tương lai hay không? Theo bà, việc áp dụng các quy định mới trong thực tiễn sẽ gặp những khó khăn gì?

Luật sư Khúc Thị Quyên: Tôi cho rằng đây là một thách thức chắc chắn sẽ còn tồn tại, bởi công nghệ luôn phát triển nhanh hơn quá trình xây dựng pháp luật. Vì vậy, ngay cả khi Bộ luật Hình sự được sửa đổi lần này thì trong tương lai vẫn sẽ xuất hiện những phương thức phạm tội mà chúng ta chưa thể dự liệu hết.

Nhưng theo tôi, điều quan trọng không phải là làm cho pháp luật “biết trước” mọi công nghệ, mà là xây dựng những quy định đủ linh hoạt để có thể áp dụng đối với những phương thức phạm tội mới, đồng thời vẫn bảo đảm nguyên tắc pháp luật hình sự: chỉ xử lý hình sự khi hành vi có đầy đủ căn cứ và dấu hiệu tội phạm theo luật định.

Còn trong thực tiễn áp dụng, tôi thấy có ít nhất 4 khó khăn lớn.

Thứ nhất là khó khăn trong việc thu thập và đánh giá chứng cứ số.

Một hành vi có thể được thực hiện trên máy chủ ở nước ngoài, tài khoản do người khác đứng tên, sử dụng danh tính ảo hoặc qua nhiều nền tảng khác nhau. Vì vậy, việc xác định ai thực sự thực hiện hành vi, ai kiểm soát tài khoản và dữ liệu nào có giá trị chứng minh sẽ rất phức tạp.

Thứ hai là khó khăn trong việc xác định ranh giới giữa hoạt động hợp pháp và hành vi phạm tội.

Ví dụ, AI có thể được sử dụng để tạo hình ảnh, giọng nói; tài sản số có thể được sử dụng trong giao dịch hợp pháp; dữ liệu có thể được thu thập và xử lý hợp pháp. Vì vậy, không thể cứ có AI, tiền số hay dữ liệu số là mặc nhiên có dấu hiệu tội phạm.

Cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phải chứng minh được hành vi cụ thể, lỗi, mục đích và các dấu hiệu cấu thành tội phạm.

Thứ ba là khó khăn về phối hợp và điều tra xuyên biên giới.

Một vụ án có thể có người bị hại ở Việt Nam, đối tượng ở nước ngoài, máy chủ ở một quốc gia khác và dòng tiền lại đi qua nhiều quốc gia. Khi đó, việc thu thập chứng cứ, xác minh danh tính, phong tỏa và thu hồi tài sản không thể chỉ dựa vào pháp luật Việt Nam mà còn phụ thuộc rất nhiều vào cơ chế hợp tác quốc tế và khả năng phối hợp giữa các cơ quan thực thi pháp luật.

Thứ tư là khó khăn về năng lực thực thi

Pháp luật có thể quy định rất tốt nhưng nếu cán bộ điều tra, kiểm sát, xét xử không có đủ kiến thức về blockchain, AI, dữ liệu số, mã hóa hay các phương thức giao dịch mới thì việc áp dụng pháp luật vẫn có thể gặp khó khăn.

Đặc biệt, với những quy định mới như tịch thu, tiêu hủy dữ liệu số trái phép, buộc dừng tên miền, địa chỉ IP hay thu hồi khóa mật mã, ngoài quy định trong Bộ luật Hình sự, chúng ta còn cần quy trình kỹ thuật, cơ chế phối hợp và hướng dẫn áp dụng rất cụ thể.

Và tôi cho rằng đây là điểm cần nhìn nhận rất thực tế: sửa luật mới chỉ là điều kiện cần, còn để luật đi vào cuộc sống thì phải có năng lực thực thi tương ứng.

Vì vậy, theo tôi, để hạn chế “độ trễ” của pháp luật trong tương lai, chúng ta cần đi theo hướng quy định những nguyên tắc và hành vi cốt lõi trong Bộ luật Hình sự, đồng thời có cơ chế pháp lý và kỹ thuật đủ linh hoạt để cập nhật phương thức, công nghệ mới.

Công nghệ chắc chắn sẽ tiếp tục thay đổi. Chúng ta không thể sửa Bộ luật Hình sự mỗi khi xuất hiện một công nghệ mới. Nhưng chúng ta có thể xây dựng một hệ thống pháp luật đủ linh hoạt để dù công cụ thay đổi, bản chất của hành vi nguy hiểm vẫn được nhận diện và xử lý.

PV: Thưa Luật sư! Một dự thảo luật chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi các quy định trong đó đi vào cuộc sống. Bên cạnh sự hoàn thiện của pháp luật, nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật của người dân cũng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Từ góc độ của một luật sư, bà có khuyến nghị gì đối với người dân và doanh nghiệp trong bối cảnh các loại tội phạm công nghệ cao, lừa đảo trên không gian mạng ngày càng tinh vi như hiện nay?

Luật sư Khúc Thị Quyên: Trong bối cảnh hiện nay, người dân và doanh nghiệp không thể chỉ trông chờ vào cơ quan chức năng hay vào pháp luật để tự bảo vệ mình. Mỗi cá nhân và doanh nghiệp cần chủ động xây dựng “hàng rào pháp lý và an toàn số” cho chính mình.

Với người dân:.

- không cung cấp thông tin cá nhân và thông tin xác thực chỉ vì một cuộc gọi, một tin nhắn hoặc một đường link. Đặc biệt là căn cước công dân, thông tin tài khoản ngân hàng, mã OTP, mật khẩu, mã khôi phục tài khoản.

-  không chuyển tiền chỉ dựa vào một cuộc gọi hoặc một hình ảnh, video hay giọng nói. Hiện nay AI có thể giả giọng, giả hình ảnh người thân, lãnh đạo doanh nghiệp hoặc thậm chí tạo ra những cuộc gọi video rất giống người thật. Vì vậy, khi có yêu cầu chuyển tiền bất thường, cần xác minh qua một kênh khác.

-  không tin vào lợi nhuận “quá tốt để có thật”. Những lời mời đầu tư tiền số, chứng khoán, ngoại hối hoặc các sàn giao dịch cam kết lợi nhuận cao, rút tiền dễ dàng nhưng yêu cầu nộp thêm phí, thuế hoặc tiền “xác minh” là dấu hiệu người dân cần đặc biệt cảnh giác.

-  nếu chẳng may bị lừa đảo thì phải hành động càng nhanh càng tốt. Không nên vì xấu hổ hoặc nghĩ rằng mất tiền rồi thì không thể làm gì mà im lặng. Cần liên hệ ngay với ngân hàng hoặc tổ chức cung ứng dịch vụ liên quan để đề nghị hỗ trợ, đồng thời lưu giữ toàn bộ tin nhắn, số điện thoại, tài khoản nhận tiền, đường link, hình ảnh, lịch sử giao dịch và trình báo cơ quan công an. Chứng cứ càng được giữ nguyên vẹn và cung cấp càng sớm thì cơ hội xử lý và truy tìm dòng tiền càng tốt.

Đối với doanh nghiệp, tôi cho rằng yêu cầu còn cao hơn.

-         Doanh nghiệp phải coi dữ liệu khách hàng, dữ liệu nhân sự, dữ liệu tài chính và hệ thống công nghệ thông tin là tài sản cần được bảo vệ, chứ không phải chỉ là vấn đề của bộ phận IT.

-         Doanh nghiệp cần phân quyền truy cập dữ liệu; kiểm soát tài khoản quản trị; có quy trình phê duyệt đối với giao dịch tài chính lớn; kiểm tra việc thay đổi tài khoản nhận tiền; sao lưu dữ liệu; đào tạo nhân viên nhận diện email, website và cuộc gọi giả mạo.

Và cuối cùng, tôi muốn nhấn mạnh với cả người dân và doanh nghiệp rằng:

Đừng chỉ đặt câu hỏi “Nếu bị lừa thì pháp luật xử lý thế nào?”, mà hãy đặt câu hỏi “Nếu bị tấn công, chúng ta đã có cơ chế để ngăn chặn và chứng minh như thế nào?”.

Trong môi trường số, phòng ngừa luôn rẻ hơn rất nhiều so với khắc phục hậu quả.

khi tội phạm ngày càng sử dụng công nghệ tinh vi, ý thức pháp luật và kỹ năng an toàn số của mỗi người dân, mỗi doanh nghiệp chính là một lớp phòng vệ rất quan trọng bên cạnh pháp luật và cơ quan chức năng.

PV: Thưa Luật sư! Nếu gửi gắm một thông điệp ngắn tới thính giả về dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi), bà muốn nhấn mạnh điều gì?

Luật sư Khúc Thị Quyên: Sửa đổi Bộ luật Hình sự không phải để pháp luật trở nên nghiêm khắc hơn bằng mọi giá, mà để pháp luật trở nên phù hợp hơn với cuộc sống.

Công nghệ thay đổi thì phương thức phạm tội thay đổi; xã hội phát triển thì những yêu cầu bảo vệ người dân, doanh nghiệp và những người làm ăn chân chính cũng thay đổi. Vì vậy, pháp luật hình sự phải vừa đủ mạnh để xử lý nghiêm những hành vi cố ý xâm hại đến xã hội, vừa đủ linh hoạt để không hình sự hóa những rủi ro, sai sót trong hoạt động hợp pháp.

Tôi đặc biệt kỳ vọng rằng trong quá trình hoàn thiện dự thảo, chúng ta sẽ đạt được sự cân bằng giữa nghiêm minh và nhân đạo, giữa phòng ngừa và trừng phạt, giữa bảo vệ xã hội và tạo không gian an toàn cho phát triển.

Chúng ta tin tưởng vào Đảng và nhà nước hệ thống lập pháp sẽ mang đến 1 bộ luật giúp người dân yên tâm  pháp luật sẽ bảo vệ mình khi quyền và lợi ích hợp pháp của minh bị xâm hại.

Đó cũng là điều mà tôi nghĩ mỗi chúng ta đều kỳ vọng ở lần sửa đổi Bộ luật Hình sự này.