Con đường dẫn đến phạm tội của mỗi bị cáo vốn có muôn vàn lý do, có người là vì lòng tham, có người là vì sự thù tức cá nhân và cũng có người là do sự túng quẫn bởi cái nghèo, bởi sự thiếu hiểu biết pháp luật, thậm chí là do hành động bộc phát, không chủ định. Trong quá trình tái hòa nhập cộng đồng, bên cạnh sự sẻ chia động viên của gia đình, của chính quyền đoàn thể địa phương thì sự quyết tâm, cố gắng làm lại cuộc đời của mỗi cá nhân có vai trò quan trọng. Từ hai bàn tay trắng, trở về sau gần 20 năm chấp hành án phạt tù, với quyết tâm làm lại cuộc đời anh Phạm Đắc Thọ ở xã Mộc Nam, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam đã phát triển kinh tế trang trại, trở thành một điển hình về tái hòa nhập cộng đồng:

Qua những con đường bê tông trải dài rộng rãi, nối liền các xóm, làng, những ngôi nhà cao tầng vượt lên trên màu xanh của cây trái, chúng tôi tìm đến nhà anh Phạm Đắc Thọ, xã Mộc Nam, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam theo lời giới thiệu của các cán bộ Phòng Cảnh sát thi hành án hình sự và hỗ trợ tư pháp, Công an tỉnh. Dù biết trước anh là điển hình tiên tiến trong công tác tái hòa nhập cộng đồng, là nhân tố nổi bật trong phát triển kinh tế hộ gia đình của địa phương, chúng tôi vẫn không khỏi bất ngờ khi bước vào ngôi nhà khang trang giữa khuôn viên rộng hàng nghìn mét vuông. Chỉ cách đây hơn 3 năm thôi, anh Phạm Đắc Thọ trở về địa phương sau 15 năm 9 tháng chấp hành án phạt tù với vô vàn khó khăn, thách thức. Thẳng thắn mà nói, người làng nhìn vào, không ai lại không e ngại một người từng bị tuyên phạt án chung thân về tội giết người. Dù khi nhắc lại tội lỗi của mình, anh Phạm Đắc Thọ vẫn còn nguyên nỗi ân hận và dù gần 16 năm trong tù, anh đã nỗ lực từng ngày, cố gắng từng ngày mong sớm được trở lại làm người tự do; thế nhưng khi đối mặt với sự nghi kỵ, những ánh mắt e dè của bà con lối xóm và cả chính sự tự ti của người có quá khứ lầm lỗi, anh Phạm Đắc Thọ chỉ muốn bỏ xứ mà đi. Ban đầu, anh định cùng vợ con di cư vào Nam lập nghiệp, rồi nhờ có sự thăm hỏi, động viên kịp thời của lực lượng Công an xã và các đoàn thể xã hội, anh dần bình tâm trở lại. Nghe theo lời khuyên của người thân trong gia đình “ngã đâu thì đứng dậy ở đó”, Phạm Đắc Thọ quyết tâm ở lại quê hương, làm lại cuộc đời. Anh Phạm Đắc Thọ chia sẻ: "Nghĩ thì ân hận chứ, mình ở nhà thì khác, mình đi rồi vợ con nó khổ, mất mát, thiếu thốn tình cảm, mất mát nhiều chứ nữa chứ. Lúc bấy giờ mới quyết định ở nhà. Ở nhà mới chặt hết nhãn đi, thuê xe đổ đất, trồng vườn thanh long, xong bắt đầu đập hết công trình phụ đi xây lại chuồng trại nuôi lợn, cộng với nghề phụ của làng, rồi nuôi cá, nuôi gà, nuôi vịt, mỗi thứ một tý, rồi cứ thế từ đấy mà vươn lên thôi".
Hiện gia đình anh Phạm Đắc Thọ có 70 trụ thanh long, cho thu nhập đều đặn mỗi năm từ 15 đến 20 triệu đồng. Những năm trước, giá lợn còn cao, anh cũng nuôi từ 50 đến 70 con lợn thịt, giờ còn khoảng hơn 20 con. Ngoài ra, anh Phạm Đắc Thọ còn nuôi thêm chó, gà, vịt, cá, mỗi năm cho thu nhập hàng chục triệu đồng. Tuy nhiên mang lại thu nhập cao và thường xuyên nhất cho cả gia đình anh Thọ lại là nghề làm đậu phụ, nghề truyền thống của địa phương. Anh bảo, ngày ít thì thu nhập dưới 1 triệu, ngày nhiều hơn một triệu, trừ chi phí sản xuất, ăn tiêu, mỗi tháng anh cũng bỏ ra được từ 20 đến 30 triệu. Nghe thì có vẻ dễ dàng và may mắn nhưng quả thực để có được những nguồn thu chính đáng và ổn định như thế, ngoài việc may mắn có một khoảng đất rộng do cha ông để lại từ trước, anh Phạm Đắc Thọ cùng vợ con đã phải nỗ lực, cố gắng rất nhiều: "Nghề này thì nói chung nhiều việc vặt, phải thức đêm thức hôm làm. Nhưng mà mình đi thì mất mát nhiều rồi nên về mình phải quyết tâm để lấy lại những gì đã mất thôi".
Công việc vất vả, toàn những việc không tên, song anh Phạm Đắc Thọ tìm thấy ở đó niềm vui lao động, niềm vui của một công dân tự do đang nỗ lực xây dựng kinh tế, nuôi sống gia đình và làm điều có ích cho xã hội. Nhìn chuồng trại lợn sạch sẽ, những trụ thanh long được tưới tắm xanh tốt, ao cá quy hoạch gọn gàng, chúng tôi cũng phần nào thấy được sự cần mẫn và tâm sức anh Phạm Đắc Thọ dành vào đó. Điều đáng mừng là, những nỗ lực của anh cũng được bà con xóm giềng và các cấp chính quyền địa phương ghi nhận. Đồng chí Phạm Minh Đức, Trưởng Công an xã Mộc Nam, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam cho biết: "Anh Thọ thì qua cái nỗ lực phấn đấu rèn luyện tu dưỡng cải tạo thì được Nhà nước khoan hồng, năm 2014 được đặc xá về địa phương. Sau khi về địa phương thì anh Thọ chấp hành rất tốt đường lối chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước và các quy định của địa phương. Quá trình về địa phương thì anh ý rất là cần cù, chịu khó vươn lên lao động sản xuất cùng với gia đình có công ăn việc làm, có thu nhập. Hiện tại mô hình kinh tế của gia đình anh Thọ thì là một trong những mô hình điển hình của địa phương, cho thu nhập rất tốt".
Những ánh mắt e dè, nghi ngại đã bớt dần. Thay vào đó, nhiều người đã tìm đến học hỏi kinh nghiệm làm kinh tế của anh Phạm Đắc Thọ. Điều khiến người dân ở thôn Đô Quan, xã Mộc Nam có cái nhìn thiện cảm và mến phục hơn cả đối với anh là việc anh có 2 cô con gái học hành giỏi giang và ngoan ngoãn. Cô chị sinh năm 1991 tốt nghiệp Đại học Thương mại, khoa Kế toán, cô em sinh năm 1993 theo học Đại học Sư phạm khoa tiếng Anh đều đã sang Nhật du học, tiếp tục trau dồi kiến thức với mong muốn sau này về làm giàu cho quê hương.
Không như đa số người từng có quá khứ lầm lỗi khác, anh Phạm Đắc Thọ rất sẵn lòng chia sẻ về quá khứ cũng như cuộc sống hiện tại của mình. Dường như nhìn thấy sự thắc mắc của một vài người trong số chúng tôi, anh bảo “mình có thế nào thì mọi người quanh đây đều biết cả rồi. Quá khứ trót làm điều tội lỗi, dĩ nhiên mình vẫn ân hận về điều đó. Nhưng quan trọng là biết nhìn về những điều đó để phấn đấu vươn lên, không lặp lại những sai lầm”.
Hà Phương